Γιατί κάποια παιδιά τρώνε πολύ και παραμένουν αδύνατα, ενώ άλλα παίρνουν εύκολα βάρος;

Γιατί κάποια παιδιά τρώνε πολύ και παραμένουν αδύνατα, ενώ άλλα παίρνουν εύκολα βάρος;

«Το ένα παιδί τρώει συνέχεια και δεν παχαίνει, ενώ το άλλο τρώει λιγότερο και παίρνει κιλά». Αν είσαι γονιός, ίσως έχεις κάνει αυτή τη σκέψη συγκρίνοντας αδέλφια ή συμμαθητές. Η εξήγηση συχνά αποδίδεται στον «καλό μεταβολισμό». Στην πραγματικότητα, όμως, το βάρος διαμορφώνεται από την αλληλεπίδραση βιολογικών, διατροφικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Η ανάπτυξη, η κληρονομικότητα, η όρεξη, η κίνηση και ο ύπνος συμμετέχουν σε αυτή τη διαδικασία. [1]

Για να κατανοήσουμε τις διαφορές, χρειάζεται να εξετάσουμε τόσο παιδιά διαφορετικών ηλικιών όσο και συνομηλίκους. Η ίδια ποσότητα φαγητού δεν αντιστοιχεί απαραίτητα στο ίδιο ποσοστό των αναγκών κάθε παιδιού. [2]

Το «τρώει πολύ» δεν περιγράφει πάντα τη συνολική πρόσληψη

Ένα μεγάλο μεσημεριανό δεν αποκαλύπτει τι τρώει ένα παιδί ολόκληρη την ημέρα. Μπορεί να ακολουθεί μικρότερο βραδινό, ενώ ένα παιδί που τρώει μικρές μερίδες μπορεί να καταναλώνει συχνότερα σνακ ή ενεργειακά ροφήματα.

Επιπλέον, ο όγκος του φαγητού δεν είναι ίδιος με το θερμιδικό του περιεχόμενο. Η σύσταση και η παρασκευή επηρεάζουν την ενέργεια μιας μερίδας. Γι’ αυτό, η σύγκριση δύο πιάτων με το μάτι δεν αποτελεί αξιόπιστη αξιολόγηση.

Ούτε μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι όλα τα παιδιά αντισταθμίζουν ένα μεγαλύτερο γεύμα τρώγοντας λιγότερο αργότερα. Σε τυχαιοποιημένη μελέτη παιδιών προσχολικής ηλικίας, οι μεγαλύτερες προσφερόμενες μερίδες αύξησαν την ενεργειακή πρόσληψη επί πέντε ημέρες, χωρίς πλήρη αντιστάθμιση. Η ανταπόκριση στις μερίδες διέφερε μεταξύ των παιδιών. [3]

Παιδιά διαφορετικών ηλικιών: γιατί αλλάζουν οι ανάγκες;

Ένα τετράχρονο παιδί και ένας δεκατετράχρονος έφηβος έχουν διαφορετικές ανάγκες. Η ενέργεια χρησιμοποιείται για τη λειτουργία των οργάνων, την κίνηση και την ανάπτυξη. Οι επιστημονικές εξισώσεις εκτίμησης των αναγκών λαμβάνουν υπόψη την ηλικία, το φύλο, το βάρος, το ύψος και τη σωματική δραστηριότητα, μαζί με το ενεργειακό κόστος ανάπτυξης. [2]

Έτσι, ένας μεγαλύτερος και δραστήριος έφηβος μπορεί να χρειάζεται σημαντικά περισσότερο φαγητό από ένα μικρότερο παιδί. Η μεγαλύτερη πρόσληψη δεν συνεπάγεται απαραίτητα περίσσεια ενέργειας.

Χρειάζεται, ωστόσο, μια διευκρίνιση: η ανάπτυξη δεν «καίει απεριόριστες θερμίδες». Πέρα από τη βρεφική ηλικία, η ενέργεια που αποθηκεύεται άμεσα στους νέους ιστούς αποτελεί σχετικά μικρό μέρος των συνολικών αναγκών. Σημαντικό ρόλο έχουν επίσης το μέγεθος του σώματος και η δραστηριότητα. [2]

Συνομήλικοι, αλλά σε διαφορετικό στάδιο ωρίμανσης

Δύο παιδιά μπορεί να είναι δώδεκα ετών, αλλά να βρίσκονται σε διαφορετικό στάδιο εφηβείας. Το ένα έχει ήδη αρχίσει να ψηλώνει γρήγορα, ενώ το άλλο βρίσκεται πριν από αυτή τη φάση. Η ημερολογιακή ηλικία δεν ταυτίζεται πάντα με τη βιολογική ωρίμανση.

Η εφηβεία συνοδεύεται από ορμονικές αλλαγές, επιτάχυνση της αύξησης του ύψους και μεταβολές στη σύσταση του σώματος. Ο χρόνος έναρξης και ο ρυθμός εξέλιξης ποικίλλουν φυσιολογικά μεταξύ των παιδιών. [4]

Επομένως, η σύγκριση δύο συνομηλίκων χρειάζεται περισσότερα στοιχεία από την ηλικία τους. Ακόμη και η αύξηση των κιλών μπορεί να αντιπροσωπεύει διαφορετικές μεταβολές στους ιστούς. Αύξηση βάρους δεν σημαίνει αυτομάτως υπερβολική αύξηση λίπους: περιλαμβάνει και την ανάπτυξη μυών, οστών και άλλων ιστών. [2,4]

Η κίνηση πέρα από την προπόνηση

Δύο παιδιά που πηγαίνουν στις ίδιες προπονήσεις μπορεί να κινούνται πολύ διαφορετικά την υπόλοιπη ημέρα. Το ένα περπατά στο σχολείο, παίζει στο διάλειμμα και βγαίνει στην παιδική χαρά. Το άλλο περνά περισσότερες ώρες καθιστό.

Η συνολική καθημερινή δραστηριότητα επηρεάζει τις ενεργειακές ανάγκες, όχι μόνο οι ώρες οργανωμένου αθλητισμού. Αυτό μπορεί να εξηγεί μέρος της διαφοράς στην ποσότητα φαγητού που χρειάζονται συνομήλικα παιδιά. [2]

Η παρατήρηση αυτή δεν σημαίνει ότι η κίνηση πρέπει να χρησιμοποιείται για να «ξεπληρώνεται» το φαγητό. Η άσκηση και το παιχνίδι χρειάζεται να αποτελούν ευχάριστα μέρη της καθημερινότητας, χωρίς τιμωρητικό χαρακτήρα.

Τα γονίδια επηρεάζουν και την όρεξη

Η κληρονομικότητα δεν αφορά μόνο τον σωματότυπο. Επηρεάζει επίσης μηχανισμούς που σχετίζονται με την πρόσληψη τροφής. Σε μελέτη παιδιών περίπου δέκα ετών, η μεγαλύτερη γενετική προδιάθεση για παχυσαρκία συσχετίστηκε με χαμηλότερη ανταπόκριση στα σήματα κορεσμού, δηλαδή σε όσα βοηθούν το παιδί να αισθανθεί ότι έχει φάει αρκετά. [5]

Αυτό υποστηρίζει ότι μέρος της γενετικής επίδρασης στο βάρος μπορεί να εκφράζεται μέσω της όρεξης. Η μελέτη, όμως, ήταν παρατηρητική και δεν αποδεικνύει από μόνη της αιτιότητα.

Τα παιδιά δεν βιώνουν όλα την πείνα και τον κορεσμό με τον ίδιο τρόπο. Επομένως, η ευκολότερη αύξηση βάρους δεν εξηγείται απλώς από «έλλειψη αυτοελέγχου». Η γενετική προδιάθεση αλληλεπιδρά με το περιβάλλον, χωρίς να καθορίζει αναπόφευκτα την εξέλιξη του βάρους. [1,5]

Ο ρόλος του ύπνου

Ο ύπνος αποτελεί ακόμη ένα κομμάτι της εικόνας. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 42 προοπτικών μελετών βρήκε ότι η μικρότερη διάρκεια ύπνου συνδεόταν με μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης υπέρβαρου ή παχυσαρκίας στην παιδική και εφηβική ηλικία. [6]

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο λίγος ύπνος οδηγεί υποχρεωτικά σε αύξηση βάρους. Τα δεδομένα είναι κυρίως παρατηρητικά και δεν απομονώνουν πλήρως άλλους παράγοντες της καθημερινότητας. Δείχνουν, όμως, γιατί η αξιολόγηση δεν πρέπει να περιορίζεται στο φαγητό. Το πρόγραμμα ύπνου αξίζει να εξετάζεται μαζί με τη διατροφή και τη δραστηριότητα.

Μήπως υπάρχει κάποιο ορμονικό πρόβλημα;

Οι ενδοκρινικές αιτίες της παιδικής παχυσαρκίας είναι σπάνιες και συχνά συνοδεύονται από μειωμένο ρυθμό αύξησης του ύψους. Γι’ αυτό, η ευκολότερη αύξηση βάρους δεν σημαίνει αυτομάτως ότι υπάρχει πρόβλημα θυρεοειδούς ή «χαλασμένος μεταβολισμός». Η ανάγκη εξετάσεων κρίνεται από τον παιδίατρο, με βάση την ανάπτυξη, το ιστορικό και την κλινική εικόνα. [7]

Τι χρειάζεται να παρακολουθείς;

Το σημαντικό είναι η πορεία ανάπτυξης του ίδιου του παιδιού, όχι η διαφορά του από έναν συμμαθητή. Το βάρος αξιολογείται μαζί με το ύψος, ενώ ο Δείκτης Μάζας Σώματος ερμηνεύεται με βάση την ηλικία και το φύλο. Αποτελεί εργαλείο αξιολόγησης, όχι πλήρη διάγνωση από μόνος του. [1]

Αν ένα παιδί δεν αναπτύσσεται όπως αναμένεται ή παρουσιάζει σημαντική αλλαγή στην πορεία του, χρειάζεται εξατομικευμένη αξιολόγηση. Η υποστήριξη πρέπει να είναι οικογενειακή και χωρίς στιγματισμό, με στόχο την επαρκή θρέψη, την υγεία και μια καλή σχέση με το φαγητό. [1]

Βιβλιογραφία (Επίσημες Πηγές)

1. Hampl SE, Hassink SG, Skinner AC, et al. Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Treatment of Children and Adolescents With Obesity. Pediatrics. 2023;151(2):e2022060640. doi:10.1542/peds.2022-060640.
2. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Dietary Reference Intakes for Energy. Washington, DC: The National Academies Press; 2023. doi:10.17226/26818.
3. Smethers AD, Roe LS, Sanchez CE, et al. Portion size has sustained effects over 5 days in preschool children: a randomized trial. American Journal of Clinical Nutrition. 2019;109(5):1361–1372. doi:10.1093/ajcn/nqy383.
4. Wood CL, Lane LC, Cheetham T. Puberty: Normal physiology (brief overview). Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism. 2019;33(3):101265. doi:10.1016/j.beem.2019.03.001.
5. Llewellyn CH, Trzaskowski M, van Jaarsveld CHM, Plomin R, Wardle J. Satiety mechanisms in genetic risk of obesity. JAMA Pediatrics. 2014;168(4):338–344. doi:10.1001/jamapediatrics.2013.4944.
6. Miller MA, Kruisbrink M, Wallace J, Ji C, Cappuccio FP. Sleep duration and incidence of obesity in infants, children, and adolescents: a systematic review and meta-analysis of prospective studies. Sleep. 2018;41(4):zsy018. doi:10.1093/sleep/zsy018.
7. Styne DM, Arslanian SA, Connor EL, et al. Pediatric Obesity—Assessment, Treatment, and Prevention: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2017;102(3):709–757. doi:10.1210/jc.2016-2573.